Longklachten (mede) als gevolg van het gebruik van medicatie en de rol van farmacogenetica

Medicijnen kunnen naast het gewenste effect ook allerlei bijwerkingen veroorzaken. Als deze in de long optreden spreekt men van zogenaamde ‘drug-induced’ longaandoeningen, ofwel een door medicijnen veroorzaakte, toxische long-reactie. Het farmacogenetisch profiel van de persoon kan daarbij een belangrijke rol spelen. Variatie hierin kan de oorzaak zijn dat mensen die hetzelfde geneesmiddel in dezelfde dosis gebruiken, toch een andere werking (effect) of andere bijwerkingen (toxiciteit) van het medicament ervaren.

Men spreekt in de regel liever over medicijnen dan geneesmiddelen, want het is de vraag of alle middelen werkelijk genezen. Medici worden frequent geconfronteerd met verschillen in respons en bijwerkingen van medicijnen, die zich niet louter laten verklaren door dosisverschillen. Veelal hebben patiënten meer dan een aandoening, waardoor diverse medicamenten tegelijkertijd nodig zijn. Soms werken ze elkaar tegen en in andere gevallen kunnen ze elkaars effecten versterken. Het Farmacotherapeutisch Kompas en bijsluiters staan hier vol mee. Binnen de longziekten is de zogenaamde ‘drug-induced’ longaandoening een bekend fenomeen. Hierbij treedt een reactie op in het longweefsel, waardoor het moeilijker wordt om zuurstof op te nemen. Medicijnen en toxische stoffen welke de long via de inademingslucht bereiken kunnen letterlijk adembenemende gevolgen hebben.

Een van de oorzaken waardoor bijwerkingen mogelijk te verklaren zijn, is het genetisch profiel van de patiënt.
De farmacogenetica onderzoekt of verschil in effectiviteit en bijwerkingen middels het genetisch profiel van een patiënt verklaard kan worden. Kennis van farmacogenetica is van groot klinisch belang voor het bepalen van de individuele gevoeligheid van een patiënt voor een medicijn en noodzakelijk voor eenieder die verantwoordelijk is voor het voorschrijven van medicijnen. Polymorfismen in het CYP450 systeem en andere systemen kunnen aanleiding geven tot onbegrepen reacties op medicatie, bijwerkingen of zelfs toxische reacties. Indien een medicus onbegrepen reacties niet kan verklaren, kan de farmacogenetica hier mogelijk een oplossing bieden.

Farmacogenomische kennis toegepast in de medische praktijk. Het is van belang de mensen die reageren op een bepaald geneesmiddel met de gewenste reactie te kunnen onderscheiden van degenen die reageren met een toxische reactie of niet reageren.

Zie verder: O. Bekers. De rol van farmacogenetica bij het voorschrijven van medicatie in de praktijk. ild care today 2009 (link)

Het bijwerkingen centrum Lareb is samen met het ILD Expertisecentrum van de afdeling longziekten van het St. Antonius Ziekenhuis locatie Nieuwegein en de ild care foundation een retrospectief onderzoek gestart met als doel de relatie tussen geneesmiddelen, farmacogenetica en bijwerkingen te onderzoeken in de populatie patiënten met een interstitiële longaandoening (ILD) van het ILD Expertisecentrum. Getracht wordt om met de bevindingen adviezen voor te bereiden voor een voorschrijfbeleid op maat om zo in de toekomst de nog regelmatig niet herkende bijwerkingen te voorkomen.

Hoofdonderzoeker

Dr. Naomi Jessurun, klinisch farmacoloog, Bijwerkingencentrum Lareb

Naomi Jessurun (1973) volgde haar opleiding tot ziekenhuisapotheker in het Meander Medisch Centrum na haar studie farmacie aan de Universiteit van Utrecht. In 2004 begon zij als ziekenhuisapotheker in het Academisch Ziekenhuis Paramaribo, waar zij het Pharmacovigilance Centre voor Suriname startte en contactpersoon was voor de World Health Organization en de Pan American Health Organization voor farmacovigilantie in het Caribische gebied. Sinds 2011 werkt zij bij het Bijwerkingencentrum Lareb en sinds 2019 als hoofd harmonisatie en delen farmacovigilantiedata. Ze heeft ondermeer de Monitor Biologische Geneesmiddelen en de Bijwerkingenmonitor opgezet. De opleiding tot klinisch farmacoloog volgde ze in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. Deze opleiding is inmiddels afgerond. Ze is lid van het ild care foundation researchteam en van de adviesraad van de longfibrosepatiëntenvereniging. Tevens is ze bestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP). Op 14 februari heeft ze haar proefschrift getiteld: ‘The metabolization of drugs as a factor in the development of adverse drug reactions’ aan de Rijksuniversiteit Groningen aan de faculteit farmacie, farmacotherapie en farmaceutische zorg succesvol verdedigd. email: n.jessurun@lareb.nl.

Supervisoren

Prof. dr. Aalt Bast, Afdeling Farmacologie en Toxicologie, FHML, UM, Maastricht
Prof. dr. Marjolein Drent, ILD Expertisecentrum, Afdeling Longziekten, St. Antonius Ziekenhuis, Nieuwegein en Afdeling Farmacologie en Toxicologie, FHML, UM, Maastricht

Projectteam

Dr. Ankie Harmsze, hoofd Klinische Farmacie, St. Antonius Ziekenhuis, Nieuwegein
Dr. Coline van Moorsel, hoofd onderzoek, ILD Expertisecentrum, Afdeling Longziekten, St. Antonius Ziekenhuis, Nieuwegein
Prof. dr. Otto Bekers, hoofd Afdeling Klinische Chemie, Centraal Diagnostisch Laboratorium, MUMC, Maastricht
Dr. Petal Wijnen, Afdeling Klinische Chemie, Centraal Diagnostisch Laboratorium, MUMC, Maastricht
Prof. dr. Eugene P. van Puijenbroek, farmacotherapie, epidemiologie en economie RUG, Groningen
Dr. Agnes Kant, directeur Bijwerkingencentrum Lareb

Publicaties

Bast A, Drent M. Altered pharmacology and toxicology during ageing: implications for lung disease. Curr Opin Pulm Med 2022; 28:314–320. doi:10.1097/MCP.0000000000000878.
Drent M, Jessurun NT, Wijnen PA, Bekers O, Bast A. Drug-induced comorbidities in patients with sarcoidosis. Curr Opin Pulm Med 2022; 28:468–477. doi:10.1097/MCP.0000000000000889.
Drent M, Wijnen P, Beker O, Bast A. Grapefruit juice facilitates cortisol replacement therapy: role of CYP3A variant alleles. Arch Clin Med Case Rep 2021; 5 (5): 640-648. doi: 10.26502/acmcr.96550403
Jessurun NT, Drent M, Wijnen PA, Harmsze AM, van Puijenbroek EP, Bekers O, Bast A. Pulmonary toxicity associated with simvastatin: role of pharmacogenetics and drug-gene interactions. Drug Saf 2021; 44(11): 1179-1191. doi.org/10.1007/s40264-021-01105-8.
Geeven IPAC, Jessurun NT, Wasylewicz ATM, Drent M, Spuls IP, Hoentjen F, van Puijenbroek EP,  Vonkeman HE, Grootens KP, van Doorn MBA, van den Bemt BJF, Bekkers CL. Barriers and facilitators for systematically registering adverse drug reactions in electronic health records: a qualitative study with Dutch healthcare professionals. Expert Opin Drug Saf 2022; Jan 21. doi: 10.1080/14740338.2022.2020756.
Jessurun NT, Wijnen PA, Bast A, van Puijenbroek EP, Bekers O, Drent M. Tamsulosin associated with interstitial lung damage in CYP2D6 variant alleles carriers. Int J Mol Sci 2020; 21(8):E2770. doi: 10.3390/ijms21082770.
Jessurun NT, Drent M, van Puijenbroek EP, Bekers O, Wijnen P, Bast A. Drug-induced interstitial lung disease: role of pharmacogenetics in predicting cytotoxic mechanisms and risks of side effects. Curr Opin Pulm Med; 2019; Sep;25(5): 468-477. doi: 10.1097/MCP.0000000000000590
Proesmans VLJ, Drent M, Elfferich MDP, Wijnen PAHM, Jessurun NT, Bast A. Self-reported gastrointestinal side-effects of antifibrotic drugs in Dutch idiopathic pulmonary fibrosis patients. Lung 2019; 197: 551–558. doi: 10.1007/s00408-019-00260-1.

Wereldwijd leven mensen langer, de bevolking veroudert met een snelheid die nog nooit eerder in de geschiedenis is gezien. Demografische vergrijzing in Europa verschilt niet veel van die in de Verenigde Staten, meer dan een vijfde van de bevolking is momenteel 65 jaar en ouder. De vergrijzing van de bevolking heeft invloed op de praktijk van moderne geneeskunde en gezondheidszorg die steeds vaker te maken heeft met mensen die lijden aan een of meer chronische aandoeningen, die algemeen worden beschouwd als blijvend aanwezig.

Lees verder: LINK

Alles wat u wil weten over sarcoïdose (Everything you want to know about sarcoidosis)

Link naar informatie over de FSR (Foundation for Sarcoidosis Research)

De FSR organiseerde een 2-daags voorlichtingsprogramma met heel veel informatie en de mogelijkheid tot het stellen van vragen.

Het programma is virtueel en in het Engels en Spaans te volgen.

FSR Global Virtual Patient Summit: Unveiling Possibilities

Meer informatie en aanmelden: zie link hieronder

https://www.stopsarcoidosis.org/summit-2022/?utm_source=staff+sig&utm_medium=staff+sig&utm_campaign=staff+sig

Find a community at FSR’s 2022 Global Virtual Patient Summit (July 30-31): Unveiling Possibilities!

Wat is sarcoïdose?

Mensen die het treft stuiten nog vaak op onbegrip in hun directe omgeving, maar ook op het werk. Lees en kijk verder…

Video informatie sarcoïdose 

Artikel geschiedenis sarcoïdose

Artikel sarcoïdose en belastbaarheid

Video sarcoïdose en werk, belastbaarheid en het UWV

Artikel met verhaal van een patiënt 

April is uitgeroepen als Sarcoïdose Awareness maand door de FSR (Foundation for Sarcoidosis Research).
Het is nog steeds nodig dat er meer aandacht voor komt, zodat het eerder herkend wordt. Mensen die het treft stuiten nog vaak op onbegrip in hun directe omgeving, maar ook op het werk.

Graag brengen we u, via de links, artikelen die hierover gaan nog eens onder de aandacht.
Deze onderwerpen zijn nog steeds erg actueel.

Zie verder: LINK

Positief aandacht voor werkdruk huisartsen

Goed initiatief. Helaas heel herkenbaar. Stop de bureaucratie in de zorg!

Laat dokters dokteren.

Huisarts Daisy Pors heeft naar eigen zeggen veel plezier in haar vak. Ze werkt parttime, veertig uur per week. 

Pors: ‘Ja écht, in de huisartsenwereld is veertig uur parttime!’ Maar, ze besteedt ook dertig procent van haar tijd aan onzinnige taken. Misschien zelfs wel meer. 

Lees verder: Bron: Medisch Contact Henk Maassen 24 februari 2022.

Bekijk ook: Help de huisarts verzuipt!

Bekijk de VerScheurkalender!

Hoogleraar neurologie en Parkinsonexpert Bas Bloem waarschuwt voor gevaren pesticiden bij het ontstaan van de ziekte van Parkinson. Samen met neuroloog Jorrit ’t Hoff heeft hij een boek geschreven getiteld: ‘De Parkinsonpandemie, een recept voor actie.’

Longarts en hoogleraar interstitiële longaandoeningen Marjolein Drent waarschuwde al eerder dat blootstelling aan pesticiden grote gezondheidseffecten, inclusief longproblemen, kan hebben bij daarvoor gevoelige personen. Zie ook: Link

Steeds meer wordt duidelijk dat de gezondheidseffecten van pesticiden niet langer kunnen worden genegeerd!

ILD Day 14 september 2022

Deze dag is in het leven geroepen om het bewustzijn en kennis over interstitiële longziekten (ILD) te vergroten en zal jaarlijks worden gehouden op de tweede woensdag in september. Dit jaar vraagt de ild care foundation extra aandacht voor de rol van medicatie bij het ontstaan en beloop van ILD, een nog steeds onderschat probleem.

Wat zijn interstitiële longaandoeningen (ILD)?
De term interstitiële, ofwel diffuse longaandoeningen, verdient nadere uitleg. Naar schatting lijden 20.000 mensen in Nederland aan één of andere vorm van een dergelijke diffuse longaandoening. Hieronder vallen o.a. sarcoïdose, longfibrose (bindweefselvorming in de long) en aandoeningen als duivenmelkerslong, champignonkwekerslong, kaasmakerlong, boerenlong, en door geneesmiddelen veroorzaakte problemen (de zgn. drug-induced pneumonitis).

Symptomen en risicofactoren van ILD
De meest voorkomende symptomen van ILD zijn kortademigheid, droge hoest en vermoeidheid. Oorzaken van ILD zijn onder meer het gebruik van bepaalde medicijnen, bestraling van de borstkas en blootstelling aan bepaalde stoffen in de omgeving en op het werk. Bovendien kunnen patiënten met auto-immuun aandoeningen, zoals reumatoïde artritis, sclerodermie, myositis, waaronder dermatomyositis en polymyositis (DM en PM), sarcoïdose en de ziekte van Sjögren, ILD ontwikkelen. Een specifieke vorm van ILD, namelijk idiopathische longfibrose (IPF), komt voor bij oudere personen. Longfibrose kan ook erfelijk, ofwel familiair zijn.

Rol medicatie
De ild care foundation pleit voor meer aandacht voor de rol van medicatie bij het ontstaan en beloop van ILD. Medicatie kan een van de oorzaken zijn van ILD (drug-induced ILD: DI-ILD) of in ieder geval het beloop ervan verergeren. Hoewel dit bekend is, wordt er nog vaak niet direct aan gedacht. Vele voorbeelden van medicijnen die longschade kunnen veroorzaken zijn te vinden op www.pneumotox.com. Een bekend voorbeeld hiervan is een zogenaamde Cordarone® (amiodaron) long. Amiodaron is een geneesmiddel om het hartritme bij eventuele ernstige ontsporing te corrigeren. Een ander voorbeeld is een nitrofurantoïne long. Nitrofurantoïne is het meest voorgeschreven antibioticum bij urineweginfecties in Nederland. Het kan kort na gebruik, maar ook jaren later een drug-induced longreactie veroorzaken en uiteindelijk leiden tot longfibrose. Zie voor meer informatie: LINK

Het gebruik is vaak moeilijk te achterhalen, zeker als dat jaren geleden is. Het zou goed zijn als het gebruik van nitrofurantoïne door huisartsen in de medische voorgeschiedenis wordt vastgelegd en gerapporteerd bij eventuele verwijzing, zodat altijd door de specialisten te achterhalen is of iemand het ooit heeft gebruikt. Nu is dat nog vaak het zoeken naar de speld in een hooiberg.
Onlangs hield de bevlogen oprichter en drijvende kracht achter pneumotox.com, professor Philippe Camus, een voordracht op het jaarlijkse congres van de European Respiratory Society (ERS) in Barcelona, waarin hij het belang van het onderkennen van het probleem nog eens benadrukte met vele praktijkvoorbeelden. ‘Wat je niet kent, herken je niet…’

OPROEP:

• Vermeld nitrofurantoïne gebruik in de medische voorgeschiedenis bij urineweginfectie(s).
• Het medicijngebruik, inclusief het gebruik in het verleden, dient een vast onderdeel te worden van het medisch dossier.
• Denk aan medicijngebruik als verklaring voor onbegrepen ILD: DI-ILD.

Voorschrijven medicatie op maat
De ild care foundation pleit al lang voor het voorschrijven van geneesmiddelen op maat aangezien iedereen uniek is. Dit vraagt om een persoonlijke benadering. Medicijnen helpen niet bij iedereen even goed, sterker nog: mensen kunnen er zieker van worden en er soms zelfs door overlijden. Elk geneesmiddel kan naast de gewenste werking ook bijwerkingen geven. Het is belangrijk vermoedens van bijwerkingen te melden bij het Bijwerkingencentrum Lareb. Meldingen van patiënten én van zorgverleners geven waardevolle kennis over bijwerkingen van geneesmiddelen. Deze kennis helpt bijwerkingen te voorkomen, te herkennen en te behandelen. Ook kunnen zorgverleners en patiënten met deze kennis de keuze voor een bepaald geneesmiddel beter afwegen. Elke melding draagt bij aan een veilig gebruik van geneesmiddelen. Meld elke vermoede bijwerking dus via www.lareb.nl.

Voorschrijven van medicatie op maat

Momenteel loopt een onderzoek van het researchteam van de ild care foundation in samenwerking met Lareb naar het vóórkomen van ILD bij medicatiegebruik met als doel dit in de toekomst zoveel mogelijk te voorkómen. Welke medicatie moet je dan aan denken en wie loopt een verhoogt risico? Naast het al genoemde nitrofurantoïne en amiodarone, zijn bekende voorbeelden antidepressiva, orale antistolling (coumarines) en statines (cholesterolverlagers): zie LINK

Niet iedereen is in staat medicatie goed te verwerken, dat kan dan tot problemen en toxische reactie(s) leiden. Een ander belangrijke factor naast comorbiditeit, geslacht en ras is dat mensen ouder worden, meer chronische aandoeningen ontwikkelen en daardoor ook regelmatig gelijktijdig meerdere medicijnen gebruiken.

Farmacogenomische kennis toegepast in de medische praktijk.
Het is van belang de mensen die reageren op een bepaald geneesmiddel met de gewenste reactie
te kunnen onderscheiden van degenen die reageren met een toxische reactie of niet reageren.

Genotypering voorafgaand aan therapie kan dat voorkomen, maar wordt nog onvoldoende toegepast.
Voorkomen is beter dan (niet) genezen! Zie voor meer informatie: LINK

Preventieakkoord
In het Nationaal Preventie Akkoord staan afspraken om Nederlanders in de toekomst gezonder te maken. Maatregelen rondom gezonde leefstijl staan hier op de voorgrond.
Bijwerkingen van medicijnen kunnen ook leiden tot gezondheidsverlies en vermindering van de kwaliteit van leven bij daarvoor gevoelige personen. Opvallend is dat in het preventieakkoord nog geen aandacht is voor dit belangrijke onderwerp.
Voorkomen van onnodige en vermijdbare bijwerkingen?
Dat kan door medicatie voor te schrijven op maat. Deze toevoeging aan het preventie akkoord streeft naar het voorkomen van onnodige en vermijdbare bijwerkingen, beperking gezondheidsverlies, en besparing op de zorgkosten!